فراتر از مرزهای کربلا؛ بازتاب شخصیت امام حسین (ع) و آیین عاشورا در سرزمین چین

دکتر مهدی نادی

نایب رئیس انجمن دوستی ایران و چین

 

چکیده

 

این مقاله به بررسی چگونگی معرفی، گسترش و بازتاب قیام امام حسین (ع) و آیینهای عاشورایی در چین میپردازد. از نخستین مسافران مسلمان در جاده ابریشم تا هیئتهای دانشجویی در دانشگاههای امروز پکن، روایت حسین بن علی (ع) سفری هزارساله را در سرزمین اژدها پیموده است. یافته های پژوهش نشان میدهد که عاشورا در چین، علیرغم محدودیتهای فرهنگی، نه تنها به عنوان یک مراسم مذهبی، بلکه به عنوان نمادی جهانشمول از عدالتخواهی و ظلم ستیزی در میان نخبگان دانشگاهی این کشور نیز بازتاب یافته است.

 

 

چین به عنوان یک تمدن کهن، همواره پذیرای جریانهای فکری و معنوی بیرونی بوده است. اسلام در قرن هفتم میلادی (دوران خلافت عثمان و سپس امیرالمؤمنین علی(ع)) از دو مسیر اصلی دریایی (از طریق بنادر کانتون) و زمینی (جاده ابریشم) وارد چین شد. با ورود اسلام، فرهنگ شیعی و ارادت به اهلبیت (ع) نیز، اگرچه در اقلیت، اما به صورت پایدار در این سرزمین ریشه دواند.

 

 

چین امروز دارای حدود ۲۳ میلیون مسلمان است که اکثریت آنها را اهل سنت تشکیل میدهند. با این حال، تاریخ حضور شیعیان در چین کهن تر از آن است که صرفاً به اقلیتهای معاصر محدود شود.

 

· دوره تانگ و سونگ: بازرگانان ایرانی و عرب که از طریق جاده ابریشم به چانگان (شیآن امروزی) میآمدند، نخستین منادیان اسلام بودند. بسیاری از این بازرگانان از مناطقی میآمدند که محبت اهلبیت در آنجا رایج بود.

· دوره یوان (مغولان): در این دوره، مهاجرت گسترده صنعتگران و دانشمندان مسلمان از ایران و آسیای مرکزی به چین صورت گرفت. حضور ایرانیان در دربار قبلهخان، زمینه ساز نفوذ فرهنگ شیعی، از جمله روضه خوانیهای محدود برای امام حسین(ع)، در محافل خصوصی شد. محله مسلمان نشین «نیوجیه» در پکن که قدمت آن به این دوران بازمیگردد، هنوز نشانه هایی از این میراث معنوی را در خود دارد.

 

 

در چین امروز، آیینهای عاشورایی عمدتاً در میان سه گروه دنبال میشود که جالب توجهترین آنها گروه سوم است:

 

الف) مسلمانان تاجیک و قرقیز (استان سینکیانگ)

در غرب چین، در منطقه خودمختار سین کیانگ، اقلیتی از مسلمانان تاجیک و پامیری زندگی میکنند که پیرو مذهب اسماعیلیه (شاخه ای از تشیع) هستند. آنان امام حسین(ع) را به عنوان امام سوم خود گرامی میدارند. مراسم آنان متفاوت از آیینهای پرشور خاورمیانه و غالباً با اشعار عرفانی و مداحی های محلی (مدّا) همراه است.

 

ب) مسلمانان هوئی

هوئی ها بزرگترین گروه مسلمان چین هستند و عمدتاً حنفی مذهب میباشند، اما در فرهنگ عامه آنها احترام ویژهای به اهلبیت دیده میشود. در برخی از مساجد تاریخی مانند مسجد جامع شیآن (که ترکیبی از معماری چینی و اسلامی است)، کتیب های سنگی با نام «حسین» (胡赛因) وجود دارد که نشان از احترام تاریخی به این شخصیت دارد.

 

ج) جامعه دانشگاهی و نخبگان غیرمسلمان (پدیده مدرن)

شگفت  انگیزترین بخش تأثیرگذاری عاشورا در چین، جذابیت شخصیت امام حسین(ع) برای روشنفکران و نویسندگان چینی غیرمسلمان است.

 

· ادبیات کمونیستی: در دهه های اخیر، نویسندگان و مترجمان چینی با نگاهی اومانیستی و انقلابی به امام حسین(ع) نگریسته اند. قیام او نه صرفاً به عنوان یک واقعه مذهبی، بلکه به عنوان «انقلاب سرخ در برابر استبداد اموی» ترجمه و تفسیر شده است.

· ترجمه رمانها: ترجمه چینی کتابهایی مانند رمان «فروغ جاویدان» (درباره حضرت زینب(س)) یا کتب تحلیلی درباره کربلا در بازار کتاب پکن و شانگهای به فروش میرسد و مخاطبان آن لزوماً مسلمان نیستند، بلکه جوانانی هستند که به فلسفه مقاومت علاقهمندند.

· پایان نامه های دانشگاهی: بررسی پایگاههای علمی چین نشان میدهد که سالانه دهها پایاننامه در گروههای تاریخ، فلسفه و ادبیات تطبیقی درباره تحلیل شخصیت تراژیک امام حسین(ع) و مقایسه او با قهرمانان ملی چین مانند «یوئهفی» نوشته میشود. آنها خونخواهی کربلا را با فرهنگ «وفاداری» (忠 –ژونگ) در آئین کنفوسیوسی مقایسه میکنند.

 

 

موفقیت پیام عاشورا در نفوذ به لایه های فکری جامعه چین، ریشه در اشتراکات ارزشی دارد:

 

· وفاداری (Loyalty): وفاداری امام حسین(ع) به حقیقت و پیمان خود با خدا و جدش، با فضیلت «وفای به عهد» در فرهنگ چینی همخوانی کامل دارد.

· ایثار (Sacrifice): فرهنگ چینی برای «از خودگذشتگی برای جمع» ارزش والایی قائل است. داستان تشنگی طفلان و ایثار علیاکبر(ع) برای وجدان جمعی چینی ها آشنا و محترم است.

· عدالت طلبی: در اندیشه سیاسی چین باستان، اگر امپراتور «فرمان آسمان» (天命) را زیر پا میگذاشت، مردم حق قیام داشتند. یزید در نگاه تحلیلگران چینی، مصداق بارز یک حاکم فاقد مشروعیت است که حسین(ع) در برابر او ایستادگی کرد.

 

 

طبیعتاً برگزاری آزادانه مراسم عزاداری با شور و شیوه های رایج در ایران یا عراق، در چین با توجه به قوانین نظم عمومی و سیاستهای مذهبی این کشور میسر نیست. مراسم محدود به داخل مساجد تاریخی و با حفظ چارچوبهای قانونی برگزار میشود. با این حال، جریان معرفی اندیشه حسینی از طریق کتاب و دانشگاه، راهی پایدارتر و عمیقتر برای این پیام جهانی گشوده است.

 

 

امام حسین (ع) در چین دیگر تنها یک «امام شیعیان خارجی» نیست، بلکه به یک نماد ادبی و فلسفی جهانی برای مبارزه با ستم تبدیل شده است. مسیر حرکت این پیام از کاروانهای جاده ابریشم تا سالن های مطالعه دانشگاههای مدرن چین، نشان میدهد که «کربلا» یک جغرافیا نیست، یک فرهنگ است. آینده تعامل چین و عاشورا نه در شعائر ظاهری، که در گفتمان اخلاقی و انسانی نهفته است و میتواند پل مستحکمی برای گفتوگوی تمدنها باشد.